De genoemde films proberen allemaal het poëtische van het bestaan aan de onderkant te laten zien, soms met humor, soms met een ondertoon van bitterheid en altijd met een poging tot integriteit. Geen valse schijn, maar life as it is. Maar het blijft kunst natuurlijk en het moet ook nog eens gefinancierd worden. Dat betekent dat ook de regisseurs van deze – meestal wat kleinere – producties kunstgrepen moeten toepassen om de kijker aan het doek te kluisteren. Een kwestie van balanceren. De filmmakers doen hun best een realistisch(er) beeld te schetsen van de wrede, alledaagse werkelijkheid, maar het moet ook weer niet te dichtbij komen. Om de realiteit in beeld te brengen volstaat het immers een camera en een microfoon op een kruispunt neer te zetten en te kijken wat er gebeurt. Daar komt geen hond naar kijken. Een bioscoopkaartje kost toch acht euro en als je gewoon voor de supermarkt kan gaan zitten voor dezelfde dosis kunstzinnige ontroering, is de aanschaf van een klapstoeltje een betere investering.

Gisteren zag ik ‘Life during wartime’, de laatste film van Todd Solondz. Je kan veel over hem zeggen, maar niet dat hij zijn best doet om zijn publiek een avondje onbezorgd romantisch vermaak te bezorgen. Solondz is een van die regisseurs die ons ‘het andere Amerika’ wil laten zien. Zijn invalshoek is negatief op het kwaadaardige af. Zijn personages zijn zonder uitzondering schlemielen die van alles van plan zijn met hun levens, maar daar komt nooit wat van terecht. Naargeestige seks, ouderdom, dood en gebreken, mislukte relaties, (on)schuld en boete, verstoorde ouder-kindrelaties… ik vergeet er ongetwijfeld een paar. Echt gezellig wordt het nooit. In Hapiness stoorde het me niet, omdat het door het hoge tempo en de meedogenloze zwarte humor ontaardde in een geslaagde zwarte komedie. Bovendien herkende je in sommige personages (de eenzame rukker, gespeeld door Ph. Seymour Hoffman en de intens treurige weldoenster Jane Adams) wel iemand uit je kennissenkring. Happiness was een allesbehalve luchtig niemendalletje waar je niettemin flink om kon lachen. (De beroemde vader-zoon scène laat ik even buiten beschouwing).

Ook in Life during wartime valt wel wat te lachen. Een keer of drie. De rest van de film gaat vooral gebukt onder Solondz’ dwangmatige pogingen het allertreurigste in zijn personages boven te halen. Dat gaat niet altijd vanzelf. Vandaar dat Solondz bovenop de reeds bekende treurnis die de mens (en Solondz’ protagonisten in het bijzonder) aankleeft regelmatig op zoek moet naar mogelijkheden om het allerergste nog erger maken. Moedwil en misverstand, wat u zegt. De zoon van een pedoseksuele psychiater denkt dat de nieuwe vriend van zijn moeder (een sukkel met een autistische zoon) hem aanrandt en blaast door zijn paniekkreet de nieuwe relatie van zijn moeder op. Die moeder heeft hem gewaarschuwd voor mannen met slechte bedoelingen. ‘Als ze je aanraken, zet je het op een schreeuwen’. Dat hij dat uiteindelijk ook doet als de arme sukkel hem bij wijze van troost omhelst, komt niet als een verrassing. Te bedacht, niet grappig, irritant. In het off Hollywood genre net zo voorspelbaar als de warme omhelzing op het eind van een romantische komedie met Meg Ryan of Julia Roberts.

Dat heb ik – als ik eerlijk ben – dan toch liever. Met de strekking ‘het leven is een tranendal’ en ‘nothing now can ever come to any good’ kan ik net zo weinig als met de moraal ‘alles is mogelijk als je je best maar doet’ of ‘liefde overwint alles’. Je mag van een film – van elk kunstwerk eigenlijk – verwachten dat het je intellectueel vermaakt of prikkelt. En dat je wereldbeeld na bewondering even niet helemaal recht op de horizon staat. Als je na afloop alleen maar denkt: goh, die mensen hebben het allemaal ook niet makkelijk, om daarna fijn aan het bier te gaan, is het geen kunst. Geen ramp ook, als het dan tenminste nog bloedstollend vermakelijk was. Ik moest een keer hard lachen. Om die autistische zoon die alle ellende van zijn mede-personages relativeerde met ‘In the end China will take over and none of this will matter’.

Wie vatbaar is voor Solondz’ onversneden cynisme kan beter een krant lezen. Of de film skippen en gewoon bier gaan drinken op het terras voor de bioscoop en luisteren naar de gesprekken van de Amsterdamse jeunesse dorée . I wish I had.

Een dag of wat later deden we het allemaal nog eens, maar zonder Lou Reed. ‘De druk op het Russische doel neemt toe’ riep iemand die later geluidstechnicus zou worden. J. Kende ik toen nog niet. Hij keek de wedstrijden elders. In  het stadion. Tegen Duitsland en tegen de USSR. Tegen zoveel feest waren onze bankrekeningen niet bestand. Dat bracht ons – flat broke – samen op een ochtend op de stoep voor het academisch ziekenhuis. We slikten drie weken nifedipine, tegen betaling. Zonder schulden begonnen we aan de tweede helft van onze levens. Vol vertrouwen in de finales die nooit meer kwamen.

Ik doe een cursus. Die wordt voorgezeten door een geleerde vrouw die al bij de eerste bijeenkomst liet weten dat ‘goed onderzoek’ heeft aangetoond dat het merendeel van onze gedachten negatief is. Ons verstand heeft zich ontwikkeld in een evolutiestadium waarin negativiteit ons veel goeds bracht. In die jaren (we spreken ruim voor het eerste paarse kabinet) was overal om ons heen gevaar. De geleerde vrouw gaf het (veelzeggende) voorbeeld van de slang in de bosjes. De gedachte: ik waag me niet te dicht bij die bosjes, want er kan een slang in zitten, heeft een heleboel mensen het leven gered toen er nog daadwerkelijk slangen in onze bosjes zaten. Maar in een maatschappij als de onze, waarin alle wildleven succesvol is verbannen naar dierentuinen en verafgelegen wildparken zouden we met een gerust hart weer de bosjes in kunnen duiken. Tegelijk zouden we misschien eens een grote schoonmaak moeten houden op de stoffige zolder van onze geest. Ik ben van een generatie die negativiteit tot kunst verhief. Jou Division, Birthday Party, The Sound, doem. Een tegenreactie op het misplaatste gestrooi met bloemblaadjes in de jaren zestig en zeventig. Ik bleef liever uit de buurt van de bosjes, omdat je nooit kon weten of er een hippie in zat. Nu ik een bezadigde man met een jasje voor ’t net ben geworden, begrijp ik wel dat het allebei even belachelijk is. Toch heb ik steeds minder de neiging negativiteit en diepzinnigheid met elkaar te verwarren. Wees gerust: ik ga niet meteen roepen dat Kader A. tóch een belangrijk denker is. Maar ik ga wel vaker kijken naar Max Frisch’ wijze vraag die ik allang ‘met een hete breinaald in een plankje’ heb gebrand:

‘5. wenn sie alles lachen abziehen, das auf kosten von dritten geht: finden sie, daß sie oft humor haben?’

Heldring: ‘<Ons> „gebrek aan talenkennis is een van de (onbedoelde) neveneffecten van de onderwijsvernieuwingen en van de eenzijdige sociaal-culturele gerichtheid op de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk”. Die onderwijsvernieuwingen zijn, zo mag ik er misschien aan toevoegen, meestal door PvdA-ministers ingevoerd.’

Ik zou zeggen: dat ‘veronderstelde gebrek aan talenkennis’, want ook de bekleder van de op een na hoogste functie in ons staatsbestel ontglipt wel eens een gezellig borrelpraatje. De mededeling wordt althans niet onderbouwd door statistieken of getallen. Maar laten we eerlijk zijn: dat wij van na de Mammoetwet minder Franse en Duitse woordenschat paraat hebben dan de gymnasiale en Hogere Burgerschoolse reuzen op wiens schouders wie wankelen, is geen nieuws. De meesten van ons zullen maar zo niet de vier betekenissen van het woord ‘Stufe’ op kunnen hoesten, laat staan dat iemand van ons onvoorbereid kan uitleggen wat de conditionnel van ‘faire’ ook weer was. Toch lijkt het mij wel mee te vallen met die ‘eenzijdige sociaal-culturele gerichtheid’. Als ik tenminste mag aannemen dat we het over de culturele elite hebben. (En waar hebben we het anders over, want toen Heldring en Tj. Willink hun eerste lange broek kregen, was de luxe van een tweede taal ook voorbehouden aan een kleine groep bevoorrechten). Het is eerder zo dat de Verenigde Staten het eeuwig mikpunt zijn van misplaatst dédain van Europese intellectuelen die in elke Franse worst met een AOC-labeltje een bewijs zien van de culturele superioriteit van de oude wereld. Die elk tot film uitgesmeerd stijlexperiment van een regisseur met een Franse achternaam lyrisch bezingen en elke Hollywood-film op voorhand verketteren. Die – ondanks hun gebrekkige kennis van de Franse grammatica – Frans ‘een heerlijke taal’ vinden en de Fransen ‘heerlijke mensen’ die nog weten wat het goede leven is.

    Ik denk dat je met evenveel recht kunt zeggen dat de intellectuele voorhoede in sociaal-cultureel opzicht eenzijdig gericht is op Frankrijk. Dat de taal door toedoen van de boemannen van de PVDA (een mening die ik trouwens volledig onderschrijf) een moeilijk te nemen hobbel is, weerhoudt niemand van openlijk vertoon van francofilie. En dat geeft niks. Van mij hoeft iemand die van gravad laks en Strindberg houdt het Zweeds niet perse in woord en geschrift te beheersen. Sterker nog: ik vind verplicht onderwijs in niet-courante talen een groteske verspilling van overheidsgelden in een tijd waarin gesproken wordt over afschaffing van de basisbeurs. De rol van het Frans als lingua franca voor het internationale intellectuele discours lijkt te zijn uitgespeeld. De belangrijkste wetenschappelijke bladen zijn Engelstalig. En dat is handig, om de eenvoudige reden dat het Engels de taal is die in de westerse wereld het meest gesproken en onderwezen wordt. Ik spreek zelf een aardig mondje Frans en ook in het Duits kan ik me uitstekend redden. Ik vind het ook belangrijk dat een stevige groep hogeropgeleiden deze talen met alle grammaticale ellende van dien onderwezen krijgt. Al was het maar om tegemoet te komen aan de klacht van Tj. Willink, dat wij lijden onder een „vervagend besef” van onze eigen staatsrechtelijke tradities die hij toeschrijft aan ons “gebrek aan talenkennis”.

Maar het wordt wel tijd dat we afscheid nemen van het idee dat iemand die het Frans niet beheerst, intellectueel niet voor vol mag worden aangezien. Laten we de zaken niet omdraaien. Ik kom voor mijn werk zeer regelmatig in Frankrijk. Wie mij de namen van tien gestudeerde Fransen kan geven die je in enige andere dan hun eigen taal kunnen uitleggen hoe je een brood bakt, krijgt van mij een zak croissantjes. Duitsers doen het iets beter. De meeste Duitsers hebben ergens in de afgelopen tien jaar geleerd hoe je iemand in het Engels uitlegt waar de boter bij de Aldi staat. En voor beide landen geldt: als je er niet uitkomt, heb je als Nederlander altijd nog voldoende basisvocabulaire door je strot gedouwd gekregen om de stotterende culturele giganten een beetje op weg te helpen.

En dan nog dit:

‘Maar ja, ik ben geen Huizinga, die, blijkens zijn correspondentie, even gemakkelijk in het Duits als in het Engels en Frans aan zijn collega’s schreef, terwijl hij toch maar vier maanden aan één buitenlandse universiteit, die in Leipzig, had gestudeerd.’ (Heldring).

Dat is, moeten we toegeven, deksels knap van die Huizinga. Toch lijkt de onderliggende suggestie, dat zij, de mannen van de oude taalstempel, hun talen allen voortreffelijk beheersten mij van de flauwekullerige. Behoudens mannen als Kousbroek, Campert, Tj. Willink en Vinkenoog die allemaal in Parijs gewoond, gewerkt en/of gestudeerd hebben, kom je zo goed als nooit iemand tegen die – Schwere Wörter, Vocabulaire essentiel, Grammaire pour tous ondanks – het Frans of Duits spectaculair veel beter beheerst dan wij, na-mammoetse sukkels. Wat er gebeurt als een van die culturele zwaargewichten zich in een internationaal gezelschap in het Engels moet uitdrukken, weten we allemaal; die hilarische mop over Ruud Lubbers komt niet uit de lucht vallen: ‘I fuck horses /  Pardon? / Ja, paarden!’ A chacun son hobby, maar mij lijkt het vooralsnog verstandiger om in te zetten op gedegen onderwijs in de taal van het perfide Albion. Wie Frans, Chinees, Russisch, Zweeds of Swahili wil leren kan daarvoor bij 2000 cursusinstellingen in heel het land terecht.